Het rijk als regisseur: waarom we de regie kwijtraakten en hoe we die verdomd snel weer terug moeten pakken

De bouwkraan staat stil. Niet omdat de bouwvakkers koffie drinken, maar omdat een onzichtbaar monster – stikstof – de vergunning heeft opgegeten. Een paar kilometer verderop kan een complete nieuwbouwwijk niet op het stroomnet. Vol.

Dit is geen abstract, ambtelijk geneuzel; dit is de dagelijkse, frustrerende realiteit waarin wij werken. Ons land loopt vast. En de stikstofcrisis, de woningcrisis en de netcongestie zijn geen losse problemen. Het zijn de koortsuitslag van één dieperliggende ziekte: het totale verlies van nationale regie.

Terwijl de crises zich opstapelen, is het tijd om de fluwelen handschoenen uit te trekken. Hoe heeft het zover kunnen komen? En is de oplossing een potje polderen of een nostalgische droom over het oude ministerie van VROM? Of vraagt de toekomst om een fundamentelere, bijna rebelse herbezinning op de rol van de staat?

Nederland is een land van kromme paradoxen. We roepen dat we 100.000 woningen per jaar gaan bouwen, maar de bouwsector krimpt. We schreeuwen dat we van het gas af moeten, maar het elektriciteitsnet kan een waterkoker amper aan. En over alles hangt die stikstofdeken, die elke vorm van vooruitgang en innovatie verstikt. De problemen zijn een kluwen geworden, een hydra met vele koppen. Snijd er één af, en je krijgt er twee voor terug.

“Een geïsoleerde, sectorale benadering schiet tekort,” stelt een diepgaande analyse. Dat is de beleefde, ingedekte taal voor wat het echt is: bestuurlijke chaos. Het resultaat: een waterbedeffect waarbij het doorschuiven van de hete aardappel de nationale sport is geworden.

De diagnose wordt unaniem gesteld door de adviseurs van de staat. De WRR, het PBL en het CPB zijn het zeldzaam eens: de huidige versnippering is onhoudbaar. Het PBL stelt het nog het netst: de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) “laat te veel keuzes open en biedt onvoldoende regie.” De planbureaus willen een overheid die “resultaatverantwoordelijkheid” neemt. Een overheid die durft te kiezen.

Het zijn de echo’s van een sentiment dat in de bouw- en ontwikkelsector al jaren leeft. Van VNO-NCW tot Bouwend Nederland en Neprom klinkt dezelfde roep: “meer regie”, “voorspelbaar beleid”, “snellere procedures”. Zij zien dagelijks hoe projecten vastlopen. “De stikstofcrisis toont ministeriële fragmentatie op z'n pijnlijkst,” aldus een vlijmscherpe analyse. “Premier Schoof moest een ministercommissie met 12 ministers oprichten om de crisis aan te pakken - een symptoom van institutioneel falen.”

De spook van VROM: terug naar de toekomst?

In de zoektocht naar een oplossing doemt onvermijdelijk de geest op van een ministerie dat al sinds 2010 op het kerkhof van de goede bedoelingen ligt: Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, VROM. Voorstanders van herinvoering dromen van een tijd waarin één ministerie de lakens uitdeelde.

“Op dat ministerie heb je het dossier veel beter onder controle. Dan kun je ook echt stappen maken,” zei oud-VROM-minister Ed Nijpels tegen EenVandaag. “Het is absoluut noodzakelijk.” Zijn collega Jacqueline Cramer was in Gebiedsontwikkeling.nu al even duidelijk: “Ik zie geen RO-beleid meer. Er worden geen keuzes gemaakt.”

De ontmanteling van VROM wordt door critici gezien als een ‘megafout’. Wonen naar BZK, milieu naar I&W, natuur naar LNV. Het resultaat: “los zand”.

Maar is een simpele terugkeer naar VROM 2.0 de oplossing? Pas op voor de roze bril. Tegenstanders herinneren zich VROM ook als een “hardnekkige tegenstander” met “ongebreidelde regelzucht,” zoals Binnenlands Bestuur optekende. De WRR waarschuwt terecht: de wereld is veranderd. De roep om regionaal maatwerk is groter dan ooit. Puur centrale sturing werkt niet meer.

Voorbij de blauwdruk: de regeringscommissaris en de omgevingswet-paradox

Als een nieuw VROM niet de heilige graal is, wat dan wel? Het rapport "Navigeren door Complexe Opgaven" verkent alternatieven. Wat dacht je van een regeringscommissaris voor ruimtelijke transities? Een soort Deltacommissaris, maar dan voor het land. Een gezaghebbende, onafhankelijke aanjager die boven de ministeries staat, impasses doorbreekt en de boel opschudt. Het nadeel: zo’n commissaris is een generaal zonder leger als de politiek niet onvoorwaardelijk achter hem of haar staat.

Een andere route loopt via de nieuwe omgevingswet. Paradoxaal genoeg lijkt deze wet, bedoeld om te integreren en te decentraliseren, de behoefte aan een sterke centrale hand juist te vergroten. Omdat de wet zoveel ruimte laat, is er een nationale regisseur nodig die zorgt dat de optelsom van alle lokale plannetjes niet één grote nationale puinhoop wordt. “De omgevingswet biedt een gereedschapskist,” zo stelt de analyse, “maar er is een kundige en daadkrachtige 'timmerman' nodig om er effectief mee te werken.” Dat het kan, bewijzen projecten waar die regie wél wordt gepakt. Kijk naar het Zuidasdok: ondanks alle complexiteit, budgetoverschrijdingen en vertragingen is het een toonbeeld van hoe publieke en private partijen met een langjarige, integrale visie een extreem ingewikkelde puzzel kunnen leggen. Het laat zien wat er mogelijk is als je doorzettingsmacht en samenwerking combineert.

Meer dan een organogram: mijn conclusie

Mijn conclusie is helder: Nederland heeft dringend behoefte aan het herstel van integrale, deskundige sturing. De discussie is niet óf, maar hóe.

Een nieuw organogram alleen gaat ons niet redden. De echte verandering moet dieper gaan en rust op een paar keiharde voorwaarden:

1. Politieke ballen: Een expliciete keuze voor integrale sturing, verankerd in wetten en keiharde bevoegdheden.
2. Deskundigheid: Investeren in een overheid die de complexe materie snapt.
3. Een leidende visie: Een Nota Ruimte die daadwerkelijk keuzes maakt en richting geeft, geen abstract polderdocument.
4. Samenwerking: Een cultuur van samenwerking tussen Rijk, regio’s en marktpartijen.
5. Financiële zekerheid: Stabiele, voorspelbare financiering voor de lange termijn.

De rekening van de fragmentatie is hoog genoeg geweest. De woningcrisis, de klimaattransitie en het herstel van de natuur dulden geen verder uitstel. De tijd van los zand is voorbij. Nederland moet de rol van regisseur over de eigen, schaarse ruimte opnieuw uitvinden. Niet omdat het verleden beter was, maar omdat de toekomst geïntegreerde sturing eist.

Oproep tot debat: collega’s, wat is jullie visie?

Dit stuk is een analyse en een pleidooi. Maar bovenal is het een uitnodiging tot een stevig debat. Als planologen, ontwikkelaars, adviseurs, beleidsmakers en ambtenaren staan wij midden in deze storm. Wij zien de gevolgen van de versnippering elke dag.

Daarom de vraag aan jullie:

• Herkennen jullie deze analyse? Of lijd ik aan beroepsdeformatie?
• Welk coördinatiemodel heeft volgens jou de meeste kans van slagen in de Nederlandse polder? VROM 2.0, een regeringscommissaris, of iets totaal anders?
• Geloof jij in de sturingskracht van de omgevingswet, of is het een tandeloze tijger?
• Welke concrete stap moeten we morgen zetten om uit deze bestuurlijke wurggreep te komen?

Deel uw visie, kritiek en oplossingen. Laten we als vakgemeenschap het voortouw nemen. De toekomst van de ruimtelijke inrichting van Nederland is te belangrijk om aan de waan van de dag en bestuurlijke verkokering over te laten.

Arjen Kapteijns Robert van Asten Richard Koek Adrian Los Erik Pasveer Ben van de Ven

Bronnen:

• Navigeren door Complexe Opgaven: Naar een Gecoördineerde Aanpak van Stikstof, Woningbouw en Netcongestie in Nederland (Synthese-document, 2025)
• Tijd voor herinvoering RPD en VROM (Analyse-document, 2025)
• Adviezen en publicaties van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), en Centraal Planbureau (CPB).
• Standpunten en publicaties van VNO-NCW, Bouwend Nederland en Neprom.
• Diverse interviews en artikelen in o.a. Gebiedsontwikkeling.nu, Binnenlands Bestuur en EenVandaag.